Arşiv  |  ASMEK  |  OdlarYurdu  |  GünazTv  |  Saytlar  Kitab Evi        Add Durna to your favorites
 
   |  آرشيو   ا   ادبيات  ا  اوشاق  ا  قادين   ا   رئداكتوردان      
 

ديلسيزله شمه ميزين قيسسا تاريخي:

 

مشروطه يئنيلگيسي و انجومن-ي آزربايجان يانيلقيسي

 

 

مئهران باهارلي

 

"مشروطه" يئنيلگيسي

 

تورك و آزربايجانلي شخصييت و آخيملار آراسيندا، ايران مشروطه حركتي´ني باشاريلي بير اولوسال ترپه نيش (حركت) اولاراق گٶره نلرين ساييسي هئچ ده آز دئييلدير. اونلار بو ترپه نيشه (حركته) قاتيلانلاري، اونون جرگه لرينده اٶزلريندن قوچاقليق، ايگيدليك، باهاديرليق و آلپليق گٶسته ره نلري آزربايجان و تورك خالقينين اولوسال (ميللي) قهرماني دييه سونور، آنير و آغيرلاييرلار. مشروطه حركتي´نه قاتيلانلار، قوچاق، ايگيد، آلپ و باهادير اولابيله رلر، و بو ترپه نيش (حركت) اٶزه لليكله دوغوردوغو يٶنه تگيل (سيياسي) سونوجلار آچيسيندان، فارس بودونو (خالقي) و فارسيستان اٶلكه سي اوچون سون درجه اوغورلو بير تاريخي اولاي ساييلابيله ر. آنجاق بو ترپه نيش (حركت)، تورك خالقي و آزربايجان اٶلكه سي اوچون كسينليكله نه باشاريلي و نه ده اولوسال اٶزه لليكلري، ايچه رييي، قازانيملاري اولان بير حركت دئييلدير. حتتا ياخشيجا ايرده له ندييينده، بو حركتين اٶزه لليكله سونوجلاري باخيميندان بوتونويله و يوزده يوز آزربايجان و تورك خالقينين علئيهينه اولدوغو گٶزله مله نه جكدير (موشاهيده اولوناجاقدير):

 

١- مشروطه حركتي، فارس ميللييتچيلييي و فارس ميللييتچيلرينين قاجار تورك اركله تينين (دٶولتينين) گٶوده سينه داراشما، اونا بوتونويله حاكيم اولما و اونو –باشيندا بير تورك آزربايجانلي خاقان (شاه) دورسا دا- ايچدن اله گئچيرمه لريني ساغلاميشدير.

 

٢- مشروطه حركتي ييرمي ايل كيمي قيسسا بير سوره ده، تورك آزربايجان قاجار دٶولتينين ييخيلماسي و ايران´لا بيرليكده گونئي آزربايجاندا دٶولت- سيياسي ايقتيدارين تورك خالقينين اليندن چيخماسي ايله سونوجلانيبدير. بئله جه تورك خالقي مين ايللردن سونرا ايلك دفعه دٶولتسيزله شيبدير.

 

٤- "انجمنهاي ايالتي و ولايتي" ايله، داها اٶنجه دن ايران´ا حاكيم اولان تورك دٶولتلرينين ايداري دوزگه سينده كي (سيستئمينده كي) "ممالك محروسه" قاورامي، ايران´ين دٶولت و سيياسي كولتوروندن سيلينيب سيليمله نميشدير (حذف اولموشدور). بونونلا دا آزربايجان´ين بير اٶزگون "مملكت" و اولكه اولدوغو گئرچه يي دانيلميش و ايران´ين سيرادان بير بٶلگه سينه چئوريلميشدير.

 

٥- "انجمنهاي ايالتي و ولايتي" ياساسي ايله بيرليكده ايران´ين ايداري بٶلگوسونده (تقسيمات اداري) رسمي بيچيمده آزربايجان´ين تورپاق بوتونلويو پوزولموشدور. آزربايجان مملكتي بو ياسا ايله، آزربايجان ايالتي؛ زنجان، همدان، عراق، گيلان، كوردوستان، كيرمانشاهان ويلايتلري آراسيندا بٶلوشدورولموشدور.

 

٦- مشروطه آناياساسي ايله بيرليكده- قاجارلارين قيزيلباش (تورك علويليك) مذهبينده اولمالارينا رغمن- فارسلارين مذهبي اولان ايمامي شيعيليك دٶولت رسمي ديني قونومونا ديرمانديريلميشدير. بو آدديملا خالقيميزين ديلينين فارسلاشماسينا اك اولاراق، دين باخيميندان دا فارسلاشماسينين يولو آچيلميشدير.

 

"انجومن-ي آزربايجان" يانيلقيسي

 

مشروطييت حركتينه قوشوت (موازي) اولاراق، بو دٶنه مده قورولان آزربايجان انجومني ده، دئييله نلرين ترسينه - قاجار دٶولتين باشي و مشروطه حركتينين باشچيليغي توركلرين و آزربايجانليلارين الينده اولماسينا رغمن- آنا جيزقيلاردا فارسچي بير سيياست ايزله ميشدير. بو انجومنده توپلانان آيدينلارين، گنه لده تورك ميللي بيلينجدن (شوعوردان) محروم و ايران اٶزه كلي (مركزلي) اولدوقلاري سٶيله نه بيله ر. بونلار آزربايجان انجومنلرينده، فارسجايا توغرالي (رسمي) و اوستون بير قونوم باغيشلياراق، ترجه ي توغرادان (رسمييتدن) دوشورموش و رسمي آلانلاردا اونو ايشه يارامايان بير ديل حالينا گتيرميشديرلر. انجومن و اونو اولوشدوران آيدينلارين، آزربايجانلا تورك خالقينين ديلسيزله شديريلمه سينده، ايران´ين ياخين تاريخينده توركجه نين آستين (خور) و فارسجانين اوستون ديل گٶرونمه دبينين يئرله شمه سينده تاريخي سوروملولوق و سوچلاري واردير:

 

١- بو انجومنين ياييملاديغي اورقان-قزئت، بير نئچه قوشوغو (شئعري) چيخارساق، بوتونويله فارس ديلينده ياييملانيردي.

 

٢- بو انجومن اويه لييينه (عوضولويونه) سئچيلمه نين قوشوللاريندان (شرطلريندن) بيري–آزربايجان´ين ديلي اولان توركجه دئييل- فارسجا بيلمك اولاراق بليرتيلميشدي. بئله جه توركجه بيلمك انجومنلره اويه لييين قوشولو (شرطي) اولاراق گٶرولمه دييي كيمي، يالنيز توركجه بيله نلر ده انجومنلره اويه اولماقدان يوخسون (محروم) بيراخيلميشلاردير.

 

٣- "انجمنهاي ايالتي و ولايتي" آدلانان قوروملارين ياساسيندا، ايراندا ايلك كز رسمي قوناملارا (مقاملارا) آتانماق اوچون فارسجا اوخور-يازار (باسواد) اولماق قوشولو (شرطي) گتيريليبدير. بو يانليش توتومونسا (موضئعينسه)، فارس ديلينين ييرمينجي يوز ايل ايران´يندا توغرالي (رسمي) و اركله ت (دٶولت) ديلي اولما آيريجاليغي قازانماسي، و تورك ديلينين بو قونوملاريني ايتيرمه سينده اولدوقجا بليرله ييجي ائتگيسي اولوبدور.

 

ايران´ي قورتارماق آدينا، آزربايجان´ي اونوتماق

 

بو قونو ايله ايلگيلي آشاغيداكي آلينتي وارليق درگيسيندندير: (مشروطييت دٶنه مي آزربايجاندا (ايراندا) توركجه مطبوعات و نشرييات-١. وارليق، ٢٧.نجي ايل، پاييز و قيش، ٣٨٤، سايي ١٣٩-١٣٨")

 

"انجومن قزئتينين ايلك ساييسي ١٩٠٦ (١٣٢٤) ايلينده تك بير صحيفه شكلينده تبريزده يايينلانميشدير.... مشروطييت اينقيلابي سايه سينده اورتايا چيخان ايالت و ويلايت انجومنلري آراسيندا ان اٶنه ملي و گوجلو مٶوقئعه صاحيب اولان "تبريز ميللي انجومني"نين اورقاني اولاراق يايينلانان "انجومن" قزئتي، يالنيز تبريز و آزربايجان´ين دئييل، ايران´ين هر طرفيندن اٶزه لليكله ده تئهران´دا جريان ائده ن مشروطييت خبرلريني ائحتيوا ائتديييندن چوخ اٶنه ملي بير يئره صاحيبدي. قزئت بعضي ساييلاريندا چيخان بير نئچه شئعري ايستيثنا سايماقلا تامامن فارسجادير....

 

قزئتين ١٠٧ نجي ساييسيندان ائعتيبارن ايالت و ويلايت انجومنلرينين قانون لاييحه سي سيرايلا يايينلانميشدير. لاييحه يه گٶره هر بير ايالتده انجومن آدلي بير ايالت انجومني (مجليسي) اولوشدورولماليدير. انجومن عوضولري خالقين سسي ايله سئچيلير. سيچيجيلرين ايران تبعه سي و ٢١ ياشين اوزه رينده اولماسي، ايالتده ائوي و مولكو بولونماسي، يا دا بير باشا وئرگي وئرمه سي شرطدير. قادينلار سئچيملره قاتيلابيلمه زلر. آدايلار (كانديدالار) ايسه، ان آز ٣٠ ياشيندا اولدوب، فارسجا اوخوما-يازماغي بيلمه ليديرلر.

 

مشروطييت آناياساسيندا (قانون اساسي) رسمي ديلدن سٶز ائديلمه دييي حالدا، فارسجا اوخوما-يازما بيلمه نين شرط اولاراق بليرله نمه سي و دولاييسي ايله ده ساده جه توركجه اوخوما-يازما بيله ن بير اينسانين آزربايجان انجومن سئچيملرينه كانديدا اولماقدان محروم ائديلمه سي، مشروطييت دٶنه مينده فارس ديلينين داها رسمي بير ايستاتو قازانماسينا يول آچان و توركجه نين آرتيق رسمي مركزلرده بير ايشه ياراماياجاغي آنلامينا گله ن بو مادده، توركلرين مشروطييت دٶنه مينده اوغراديقلاري ان بٶيوك ضرر اولموشدور. مركزي حٶكومتين توركلرين الينده بولونماسي و مشروطييت حركتي بايراغينين دا آزربايجانليلار الينده اولماسي، توركجه نين ده فارسجانين يانيندا رسمي ايستاتو قازانابيلمه سي اوچون الوئريشلي بير شراييط ياراتماسينا رغمن، آزربايجان آيدينلاري بوتون ايران´ي قورتارماق آدينا، آزربايجان´ي تامامن اونوتموشلار....."

 

هارادا يانيلديق، نه دن يئنيلديك؟

 

گٶروندويو كيمي، ايران مشروطيت حركتي سونوجوندا تورك خالقي اٶز ميللي-تاريخي دٶولتيني ايتيرميش، دٶولتسيزله شه ره ك فارس خالقينين سيياسي بويوندوروغو آلتينا گيرميش، فارسجا ايراندا گئده ره ك بيرجه توغرالي (رسمي) و اركله ت (دٶولت) ديلي اولما آيريجاليغيني الده ائتميش، فارس ايمامي شيعيلييي تورك خالقي و آزربايجان´ين رسمي و دٶولت مذهبي-ديني اولموش؛ آزربايجان اٶلكه سي يوز ايللردن بري يييه اولدوغو رسمي "مملكت" قونومونو ايتيريب، تورپاق بوتٶولويو پوزولموشدور.

 

تورك خالقي و گونئي آزربايجان´ين وارليغيني دانان و گله جه ييني يوخ ائده ن بئله بير حركتي، قوتلانماسي گره كه ن بير اولاي اولاراق گٶرمك اولاسي (مومكون) دئييلدير. اوچرا (چونكو) بو، تاريخي، باشيميزا گله نلري، ندن باشيميزا گلديكلري و بيزيم اونلارداكي پاييميزي آنلاماماق، گٶرمه مك دئمكدير. بوگون بيزيم ديلسيز بير خالق اولاراق ياشاماغيميزدا، سون يوز ايلده ياپديغيميز يانليشليق و يانيلقيلارين چوخ بٶيوك پايي واردير. ايران مشروطييت حركتي بونلارين ان اٶنه مليسيدير. ايران مشروطه حركتي، سون يوز ايللرده تورك خالقي و گونئي آزربايجان´ين اوغراديغي ان آغير يئنيلگي و يئدييي ان سارسيتيجي گوپسه ك (ضربه) دير. بيزجه مشروطه حركتيني بير ميللي باشاري دييه آلقيلاماق و ده يه رله نديرمك، گونئي آزربايجان و ايران توركلري طرفيندن، يئته رينجه دوشونولمه دن، اينجه له نمه دن و ايرده له نمه دن منيمسه نميش – بوندا ييرمينجي يوزايل بويونجا فارس ميللييتچيلري و سولچولارينين تبليغاتي و معنوي باسقيسينين دا اوينامي (رولو) واردير- يانليش بير داورانيشدير.

 

سٶزلوك:

 

آتانماقAtanmaq : منصوب شدن

آچيAçı : زاويه

آخيمAxım : جريان

آستينAstın : پست، خوار

آغيرلاماقAğırlamaq : گرامي داشتن، بزرگداشتن

آلانAlan : عرصه

آلپAlp : قهرمان، دلاور

آلقيلاماقAlqılamaq : ادراك كردن

آلينتيAlıntı : اقتباس

آنجاقAncaq : اما، لاكن

آنماقAnmaq : ذكر كردن

آيريجاليقAyrıcalıq : امتياز

ائتگيليEtgili : موثر

اركله تƏrklət : دولت

اوچراUçra : چونكه، زيرا

اوخوريازارOxuryazar : باسواد

اوستونÜstün : برتر

اوغراماقUğramaq : مواجه شدن

اولاسيOlası : ممكن

اولايOlay : حادثه

اولوسالUlusal : ملي

اوينامOynam : رل

اويهÜyə : عضو

ايچه ريكİçərik : مضمون

ايرده له مكİrdələmək : تدقيق كردن

ايزله مكİzləmək : تعقيب كردن

ايگيدİgid : دلاور، جسور

اٶزگونÖzgün : اصيل

اٶزه كÖzək : مركز

باخيمBaxım : منظر، نقطه نظر

باشاريBaşarı : موفقيت

باشاريليBaşarılı : موفق

باهاديرBahadır : قهرمان، دلاور

بليرتمكBəlirtmək : معين كردن

بليرله ييجيBəlirləyici : تعيين كننده

بودونBudun : خلق، توده مردم

بيرجهBircə : يگانه

بيلينجBilinc : شعور

ترپه نيشTərpəniş : حركت

توتومTutum : موضع

تورپاق بوتونلويوTorpaq bütünlüyü : تماميت ارضي

توغراTuğra : رسميت

توغراليTuğralı : رسمي

جيزقيCızqı : خط

خاقانXaqan : پادشاه

دبDəb : مد

دوزگهDüzgə : سيستم

سارسيتماقSarsıtmaq : تضعيف كردن

سوچSuç : گناه

سوروملولوقSorumluluq : مسئوليت

سورهSürə : مدت

سونماقSunmaq : تقديم كردن، عرضه كردن

سونوجSonuc : نتيجه

سيرادانSıradan : پيش پا افتاده

سيليمله مكSilimləmək : حذف كردن

قازانيمQazanım : دست آورد

قاورامQavram : مفهوم

قوتلاماقQutlamaq : مبارك داشتن، جشن گرفتن

قوچاقQoçaq : پهلوان

قوشوتQoşut : موازي

قوشوقQoşuq : شعر

قوشولQoşul : شرط

قونامQonam : مقام

قونومQonum : موقعيت

گوپسه كGüpsək : ضربه شديد

گٶزله مله مكGözləmləmək : مشاهده كردن

گٶودهGövdə : بدنه

يئته رينجهYetərincə : بقدر كافي

يئنيلگيYenilgi : مغلوبيت، شكست

يانليشYanlış : غلط، نادرست

يانيلقيYanılqı : اشتباه، توهم

ياييملاماقYayımlamaq : منتشر كردن

يوخسونYoxsun : محروم

يوز ايلYüzil : قرن

يييهYiyə : صاحب، مالك

يٶنه تگيYönətgi : سياست

يٶنه تگيلYönətgil : سياسي